TÜRKİYE’DE AMBALAJ SANAYİ VE PAZARI

Türkiye’de mevcut ve son yıllarda gelişme eğilimi gösteren sanayi dallarında üretilen çeşitli tarım ve gıda ürünleri ile diğer gıda dışı ürünlerin amaca yönelik pazarlanmasında, özellikle ihraç mallarında ambalaj giderek çok önemli bir yer tutmaktadır. Bu arada , son birkaç yıldır , içindeki nihai ürünün bağlı bulunduğu üretim sektörlerinde yaşanan ekonomik durgunluk her ne kadar ambalaj sektörüne de yansımış bulunmakta ise de ülkede ambalajda gelişmeler, kalite arttırma çalışmaları, kullanılan ana ve yardımcı maddelerde uygulanmaya başlayan rasyonalizasyon ve çevreye uyum önlemleri dünya pazarlarında, özellikle gelişmiş ülkelerde olduğu gibi devam etmektedir.

Son on yılda kişi başına isabet eden ortalama gelirdeki artışlar nedeni ile yaşam standartlarında önemli değişimler yaşanmaktadır. Büyüyen şehirleşme trendi, ortalama ömrün uzaması, kadın nüfusun iş hayatına katılım payının artması, tüketim alışkanlıkları ve tüketici beklentilerinin değişime uğraması, tüketim merkezlerinde self servis yöntemlerini geliştirmekte ve tüketiciye doğrudan satış yapan hipermarket, süpermarket ve market zincirlerinin tüm ülke sathına yayılmasını teşvik etmektedir. Bu sırada söz konusu perakende satış sistemleri porsiyon tarzı ambalajın gelişim ve kullanımına destek vermektedir. Keza tüketiciler, geniş pazarlama alanına sahip marketlerde çok daha fazla çeşit, ucuz ama kaliteli ve güvenilir ürün, fiyat ve kalite dengesi bulma imkanları elde etmektedir. Bunun dışında müşteri hizmeti , satış noktasında yapılan promosyonlar, özel indirimler, bedava ürün kuponları gibi faktörler müşteriyi tercihen marketten alış veriş yapmaya yönlendirmektedir.

Türkiye’de her ne kadar ilk büyük mağaza olarak 1954 yılında Migros , 1956 yılında Gima , ve 1962 yılında Ordu Pazarı (Oypa) kurulmuşsa da yaygın Marketçilik 1980 li yılların sonlarına doğru başlamış bulunmaktadır. Başlangıçta İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük şehir merkezlerinde faaliyete geçen büyük alış veriş merkezleri ülke içindeki daha küçük şehir merkezlerine doğru yayılmasını sürdürmektedir. Özellikle endüstri ürünleri holdingleri zincir mağaza yatırımlarını giderek arttırmaktadırlar. Küçük perakende satış birimleri ise daha çok günlük acil ihtiyaçlar için tercih edilmektedir. Ancak 1998 yılında toplam 155.420 adet olan bu tür perakende satış birimleri, kamuda daha iyi bilinen adıyla bakkalların sayısı giderek azalmaktadır. 2004 yılı verilerine göre bu rakam 122.781 e düşmüş bulunmaktadır. İlerleyen birkaç yıl içinde bu rakamın 115.000 adede ve 2010 dan önce de 100.000 adede kadar düşmesi beklenmektedir. (Tablo 1)

Günümüzde toplam marketlerin %20-25 ini teşkil eden büyük alışveriş merkezlerinin (hipermarket, süpermarket) önümüzdeki 10-15 yıllık süre içinde halen Avrupa’da mevcut emsallerinin seviyesine ulaşacağı tahmin edilmektedir. Bu nedenle Avrupa ve diğer gelişmiş ülkeler perakende zincirleri için Türkiye önem taşıyan bir karaktere sahip bulunmaktadır.

Satışlarda ambalajın gelişmesini teşvik eden bu yapılanma ambalaj yapıları üzerinde ülkede uygun ambalaj rasyonalizasyonuna gitme, artan maliyetleri düşürme çabalarına hız kazandırmaktadır. Gerçekte ambalaj sanayi tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de ham ve yardımcı maddeler, makine ve gereçler v.s. gibi ürünleri sunan tedarik sanayi ve ürünlerini ambalajlayan kullanım sanayi ile yakın işbirliği içinde olup sorunlarını birlikte halletmeye çalışmaktadır.

Sanayileşen ve ihracata yönelen ve Avrupa Gümrük Birliğine üye olan, önümüzdeki yıllarda AB – Avrupa Birliğine kesin üyeliği beklenen Türkiye’de amaca uygun ambalaj malzemeleri üretimi halen en geçerli yatırım özelliğini ve eğilimini korumaktadır. Türk Gıda Kodeksi yasa ve yönetmelikleri ile Türk Standartları, ISO ve AB normları ve direktiflerine göre yeniden düzenlenmiş ambalaj ve ambalajla ilgili koşullar da söz konusu yasa ve yönetmelikleri ve TSE standartları kapsamına alınarak gıda ve gıda dışı ürünlerin ambalajlanmasında, içeriği ürüne uyum sağlayan ve müşteri talebine göre raf ömrünü düzenleyen şartlar belirlenmiş ve ambalaj malzemesi üreticisi ile içindeki ürünleri üretenler arasında müşterek sorumluluklar getirilmiştir.

Türkiye’de ambalaj ve onunla ilgili sektörlerde;

• Ürünü fiziksel ve kimyasal niteliklerine göre ambalajlamanın,
• Ambalajın bilgilendirme görevlerine uygun olarak yapısal ve görsel imajlarla ve değişik renklerde ve albeniyi ön plana çıkaracak şekilde donatımının,
• Ve nihayet onu lojistik koşullara uygun olarak boyutlandırmanın ürünü pahalılaştırmayacağı, tersine değerini koruyacağı, hatta arttıracağı ve dağıtım masraflarını azaltacağı artık kesin olarak bilinmektedir.

Bu anlayış gücüne bağlı olarak dünyanın her tarafında olduğu gibi Türkiye’de de ambalaj sanayi insan ve toplum yaşamında rolünü oynamaya devam etmekte ve bunu sürdürmeye kararlı bulunmaktadır. Ayrıca ambalaj sanayi bir çok bakımdan çevresel inisiyatifleri içeren yeni teknik, tasarım ve sistemlerde finansal kaynakları ve önemli yetenekleri yaygınlaştırmaya çaba sarf etmektedir. Ambalaj atığının azaltılması konusunda tüketici desteğini sağlayan geri dönüşümü kolaylaştıran işbirliği düzenlemeleri yapmaktadır.

Türkiye Avrupa Birliğine aday ülkeler arasında ambalaj ve geri dönüşüm konusunda daha AB tarafından herhangi bir koşul ileri sürülmeden zorunlu uygulamaları başlatmış bir ülkedir. Malum AB pazarına giriş için ürünün kalitesi önemli bir temel unsurdur. AB’de düzenleme ve kurallara uyum sağlama çalışmalarını müteakip kalite standartları Ocak 1993 ten itibaren AB’nin tüm ülkelerine aynı şekilde uygulanmaktadır. Kalite düzenlemelerinin yanında ambalajlama, etiketleme ve çevre ile ilgili düzenlemeler ve direktifler de bulunmaktadır.

AB ve Türkiye arasında 1.1.1996 tarihinde yürürlüğe giren Gümrük Birliği Anlaşması sonucunda Türkiye’nin, 2001 yılı itibariyle AB’nin tercihli ticaret anlaşmalarına uyma yükümlülüğünü tamamlama taahhüdünde bulunarak AB ülkelerine karşı gümrüklerini sıfırlaması ve AB’nin üçüncü ülkelere karşı uyguladığı Ortak Gümrük Tarifesini benimsemesi Türk pazarının AB ve üçüncü ülkelere açılmasını sağlamış bulunmaktadır. Türkiye’nin imzalamış olduğu Tercihli Ticaret Anlaşmalarının tamamı 2000 yılı itibariyle yürürlüğe girmiştir. AB’nin uyguladığı Tercihli Ticaret Anlaşmalarına ve otonom rejimlere uyumu Türkiye’nin ihracatını ürün ve ülke bazında çeşitlendirme hedefini gerçekleştirmesine büyük ölçüde katkıda bulunmaktadır.

AB’nin 1 Ocak 1997 tarihinde uygulamaya başladığı PAN-Avrupa menşe kümülasyonu sistemine 1.1.1999 tarihinde uyum sağlayan Türkiye, imzaladığı anlaşmalardan bu sisteme işlerlik kazandırmaları hususunda bir sonuç almayı da beklemektedir.

Kısaca ifade edecek olursak Türkiye, AB uyum yasalarının büyük bir kısmını verilen 5 yıllık süre içerisinde tamamlamış bulunmaktadır. Bu sayede Türkiye’nin ürünleri için ülkeler itibariyle ihracat alanları genişlemektedir. Dolayısıyla bu yıl başlayan ve önümüzdeki yıllarda devam edecek olan ihracatımızda önemli artışlar olabilecektir.

Bu kapsamda daha önce sınırlı sayıdaki ambalajlı ürün türü için uygulanan Katı Atıklar Yönetmeliği yerine çıkan ve 1.1.2005 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanan Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Yönetmeliği ile ülkemizde üretilen ve ithal edilen malzeme türü ne olursa olsun tüm ambalaj

türlerinin kullanımdan sonraki durumu denetim altına alınmaktadır. Keza Gıda ve Gıda ile temas eden maddelerin denetlenmesi hakkındaki yönetmelik çalışmaları ile ambalaj ve ambalaj üretim yerlerine bazı önemli düzenlemeler getirilmektedir.

Her iki yasal uygulamanın çevre ve kamu sağlığı açısından yararlarının yanında, ambalajlı ürüne olan talebin ve kayıt dışı ticaretin giderek daha fazla oranda kayıt içine çekilmesinin sağlanması beklenmektedir.

Yönetmeliğe göre tüketicilerin, ekonomik işletmelerin ve satış noktalarının sorumluluk paylaşımını yerine getirmesi gerekmektedir. Yönetmelik, üretici sorumluluğu çevresinde ekonomik işletmelerin yükümlülüğünü bir “Yetkilendirilmiş Kuruluş’a” devretme imkanını getirmektedir. Buna dayanarak çevre ve orman bakanlığının 31.03.2005 tarihli kararı ile ÇEVKO Çevre Koruma Ve Ambalaj Atıkları Değerlendirme Vakfı “Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği” uyarınca her çeşit ambalaj atığının geri kazanımı konusunda “Yetkilendirilmiş Kuruluş” olarak görevlendirilmiş bulunmaktadır. 1991 den beri bu konuda gönüllü olarak çalışmalarını sürdürmüş bulunan Çevko bundan böyle yetkilendirilmiş kuruluş olarak daha etkin biçimde faaliyet gösterecektir. Çevko yetkililerine göre, 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe giren Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğindeki en temel değişiklik, sektör ve ambalaj cinsi farkı gözetmeksizin ülke içinde piyasaya sürülen bütün ambalaj atıklarını kapsamasıdır.

Yönetmeliğe göre, hammadde üreticisinden nihai tüketiciye kadar ambalaj kullanımında ilgili bütün paydaşlara çeşitli sorumluluklar getirilmiştir. Yönetmelikte paydaşlar, hammadde üreticileri, malzeme üreticileri, ambalaj üreticileri, dolumcular, ithalatçılar, dağıtım kuruluşları, perakende satıcılar, resmi kurum ve kuruluşlar, tüketiciler olarak belirlenmiştir.

Yönetmeliğe göre, Avrupa Birliği Direktifleri de dikkate alınarak 2014 yılına kadar malzeme bazında geri kazanım hedeflerinin yıllara göre dağılımı tablo 2 de verilmiştir.

Yönetmeliğe göre, kompozit (farklı malzemelerden yapılmış, elle birbirinden ayrılması mümkün olmayan) ambalajların geri kazanımında birim ambalajın bileşiminde bulunan ve ağırlıkça en fazla miktarı oluşturan malzemenin cinsine ait olan esas alınmaktadır.

Yeni yönetmelik çerçevesinde ilgili paydaşlara getirilen temel sorumluluklar aşağıda ana hatları ile verilmiştir.

Ι. EKONOMİK İŞLETMELERİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

a) Piyasaya Sürenlerin Yükümlülükleri

• En az atık üretecek ve geri dönüşümü ve geri kazanımı en kolay ve en ekonomik olacak ambalajları kullanmak,
• Tekrar kullanıma uygun ambalajları tercih etmek,
• Geri toplamak, tekrar kullanmak, geri dönüştürmek ve geri kazanmak; buna yönelik tedbirleri almak, toplama ve geri kazanım sistemini kurmak veya kurdurmak, bu işlemleri belgelemek ve bu faaliyetleri içeren ambalaj atıkları yönetim planını Bakanlığa sunmak,
• Ambalaj atıklarının kaynağında ayrı toplanması konusunda belediyeler ile işbirliği yapmak ve koordinasyonlu çalışmak,
• Ambalaj atıklarının toplanması, geri dönüştürülmesi, geri kazanılması ve bertarafı ile ilgili harcamaları karşılamak,
• Çevre Ve Orman Bakanlığı’na bildirimde bulunmak,
• Ambalajlar işaretlemekle (üzerinde geri kazanılabilir kap sembolü taşımayan ambalajların ve ürünlerin piyasaya sürülmesi yasaktır. Aksine hareket eden ambalaj üreticileri ve/piyasaya sürenler Yönetmelik hükümlerine göre müteselsilen-zincirleme olarak sorumludur) yükümlüdürler.

b) Ambalaj Üreticisinin Yükümlülükleri

• En az atık üretecek ve çevreye en az zarar verecek şekilde ambalaj üretmek,
• Ambalaj malzemesini tekrar kullanıma, geri dönüşüme ve/veya geri kazanıma uygun olacak şekilde tasarlamak, üretmek ve piyasaya sunmak,
• Ambalajları işaretlemek,
• Çevre ve Orman Bakanlığı’na bildirimde bulunmak,
• Ambalaj atıklarının toplanması, geri dönüştürülmesi, geri kazanımı ve bertarafı ile ilgili harcamaları karşılamakla yükümlüdürler.
• Alternatifi olmayan ambalajlar dışında, geri dönüşümü ve geri kazanılması teknik olarak mümkün olmayan ambalajların üretilmesi, piyasaya sürülmesi ve ithali yasaktır.
• Ambalaj hammaddesi üreticileri, yardımcı madde üreticileri ile cam dışındaki ambalaj üreticileri, ürettikleri ambalajlarda ve türevlerinde bulunabilecek kurşun, nikel, kadmiyum, krom 6 yoğunlukları toplamını 2007’ye kadar 250 ppm, 2008’e kadar 100 ppm’i aşmayacak şekilde gerekli tedbirleri alacaklardır.

ΙΙ. SATIŞ NOKTALARININ YÜKÜMLÜLÜKLERİ

• 200 m2’den büyük kapalı alana sahip toptan veya perakende olarak ambalajlı ürünlerin satışını yapan mağaza, market, süpermarket ve hipermarketler:
• Ambalaj atıklarının geri kazanılmasını sağlamak amacı ile toplama noktaları oluşturmak,
• Geri kazanımı sağlamak amacıyla belediyeler, lisanslı veya geçici çalışma izni almış geri kazanım tesisleri, yetkilendirilmiş kuruluşlar ile çalışmak ve anlaşmalar yapmak,
• Üzerinde geri kazanılabilir ambalaj sembolü ile Bakanlığın verdiği kod numarası veya dahil oldukları yetkilendirilmiş kuruluşa ait sembolü taşımayan ambalajlı ürünleri satmamak,
• Plastik poşet kullanımını en aza indirgemek amacıyla gerekli tedbirleri almakla (ulusal standartlara uygun olmayan plastik poşetlerin üretilmesi yasaktır) yükümlüdürler.

ΙΙΙ. BELEDİYELERİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

• Ambalaj atıklarının kaynağında ayrı toplanması için ekonomik işletmeler veya yetkilendirilmiş kuruluşlar ile birlikte, ambalaj atıkları yönetim planını hazırlamak,
• Ambalaj atıklarının yetkilendirilmiş kuruluşlar veya ekonomik işletmeler ile birlikte kaynağında ayrı toplanması veya toplattırılmasını sağlamak,
• Ambalaj atıklarının kaynağında ayrı toplanması amacı ile yetkilendirilmiş kuruluşlar veya ekonomik işletmeler tarafından yapılacak çalışmaları desteklemek,
• Ayrı toplanan atıkların türlerine göre ayrılmasını sağlayacak tesisleri kurmak, kurdurmak ve bu amaçla kurulmuş tesislerden yararlanmak,
• Evsel atık toplayan araçlara ambalaj atığı almamak,
• Ambalaj atıklarının düzenli depolama alanına alınmaması yönünde tedbirler almak,
• Çevre Ve Orman Bakanlığı’na bildirimde bulunmakla yükümlüdürler.

1 Ocak 2005’te yürürlüğe giren Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği’nin gösterdiği hedeflere ulaşılamaması durumunda, belirli yaptırımlar söz konusudur.

Yönetmeliğin Gösterdiği Hedeflere Ulaşılamazsa:

1. yılın sonunda toplanamayan eksik miktar %10 artırılarak bir sonraki yıl toplanması gereken miktara eklenir.

2. yılın sonunda, hedefine ulaşamadığı taktirde, depozito uygulamasına geçilecektir. Hedeflere ulaşıldığında, depozito uygulaması kalkacak; hedef uygulaması sürdürülecektir.

3. yılın sonunda, hedeflere ulaşılamazsa, 5 yıl boyunca depozito uygulaması geçerli olacaktır. Görüldüğü gibi, ilgili paydaşlara çeşitli sorumluluklar getirilmekle birlikte, temel sorumluluklar piyasaya sürene verilmiştir. Piyasaya süren kuruluş için, bu sorumlulukları yerine getirmede en temel ve en verimli çözüm alternatifi bir “Yetkilendirilmiş Kuruluş” ile işbirliği geliştirmektir. ÇEVKO, T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından bütün ambalaj türleri için (cam, metal, plastik, kağıt, karton, kompozit), CAMSİAD ise cam ambalajların geri dönüşümü sahasında çalışmak üzere yetkilendirilmiş kurumlardır. yetkilendirilmiş tek kurumdur. “Yetkilendirilmiş Kuruluş” terimi, Yeni Yönetmelik kapsamında tanımlanmış yeni kavramlardan biridir.

YETKİLENDİRİLMİŞ KURULUŞ ÇEVKO

• Kar amacı gütmeyen bir yapıda kurulmuştur.
• Ekonomik işletmelerin piyasaya sürdüğü ambalaj miktarının toplam üretim içindeki payının belli bir oranını temsil eder.
• Yetkilendirilmiş Kuruluş’un kurumsal, teknik ve mali özellikleri ile buna ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenmiştir.
• Yetkilendirilmiş Kuruluş’la sözleşme yapan ve Yetkilendirilmiş Kuruluş’a katılmaya dair koşulları yerine getiren ekonomik işletmeler, toplama ve geri kazanım yükümlülüklerini bu kuruluşa devredebilirler.

Türkiye’de ambalaj malzemeleri temel olarak kağıt/karton, plastik, cam, metal ve ahşap ağırlıklı olmak üzere 5 ana gruba ayrılmaktadır. Ancak içindeki ürüne fiziksel ve kimyasal açıdan uygun yapılarda düzenleme yapılması zarureti ana malzemelerin yeni teknolojilerle işlenerek farklı kullanımlarını ortaya çıkarmaktadır, daha doğru bir ifade ile malzemelerde koruyuculuk ve raf ömrü açısından fleksibilite sağlanmaktadır.

Ana malzemeler doğrudan kullanıldığı gibi kendi aralarında ya da birbirileri ile bağlanmak, bir ya da iki yüzeyine kaplama yapılmak suretiyle fleksible ambalaj olarak kullanıma sunulmaktadır.

Türkiye’de ambalaj malzemesi kullanan üretim sektörleri genel olarak aşağıda açıklanan gruplara ayrılmaktadır.

1. Şeker ve Şekerleme Ürünleri; çikolata, ciklet,ve nugat ürünleri,

2. Un ve unlu ürünler, bisküvi, kek, snack ve ekmekler

3. Yağ ve yağ ürünleri (sıvı, katı), tereyağı ve margarinler,

4. Çeşitli peynirler (eritme peyniri, kaşar ve diğer yumuşak ve sert peynir ürünleri)

5. Sabunlar, kozmetikler ve hijyen kağıt ürünleri,

6. Deterjan ve temizlik ürünleri (toz, sıvı, jöle, krem)

7. Çorbalar, baharat, puding ve diğer toz gıda ürünleri;

8. Süt ve süt ürünleri (yoğurt, ayran)

9. Su ve maden suları

10. Alkollü ve alkolsüz içecekler (meyve suları, kolalar ve gazozlar)

11. Sigara ve tütün ürünleri

12. Çay, kahve, kakao ve tuz ürünleri

13. İlaç ve sağlık ürünleri

14. Mayalar (yaş ve kuru mayalar, instant mayalar)

15. Et ve et ürünleri (sığır, dana, koyun, kanatlılar, tavuk, balık ve deniz ürünleri)

16. Fındık, fıstık, ceviz, zeytin, patates unu ve cipsleri, meyve kuruları gibi tarım ürünleri

17. Diğerleri (çocuk mamaları, zirai mücadele ilaçları, etiketler vs)

18. Gıdadışı sanayi ürünleri (ev gereçleri, tekstil ürünleri, süs eşyaları, şişe ve diğer sanayi ürünleri)

2004 yılı sonu itibariyle Türkiye ambalaj sektörü toplam üretim kapasitesi miktarları Tablo 3 de gösterilmiştir. Bu rakamlar sektörel meslek kuruluşlarının ve genel verilerden hareket edilerek hesaplanmaktadır. Kesin sonuçlar olmayıp yaklaşık sektörel büyüklükleri ifade etmektedir.

Genelde ambalaj sektörü sipariş üzerine çalıştığından üretim için burada açıklanan yaklaşık 3,33 milyon ton aynı zamanda tüketim için de esas alınabilecek bir değerdir. Bu rakama yılda takriben 200.000 ton civarında ithalatı da katacak olursak yıllık ambalaj malzemesi tüketimi 3,53 milyon ton olarak dikkate alınabilir. Fiziksel büyüklük olarak takriben yaklaşık 3.3 milyon tonu bulan üretimin parasal büyüklüğü ise yaklaşık 3,3 milyar USD Doları bulmaktadır.

Gıda ve gıda dışı tüketim malları sektöründe kullanılan ambalaj malzemelerinin %38.6’sını fleksibl ambalaj folyoları, kağıt ve karton ambalajlar ile oluklu mukavva ambalajlar, %21.4’ünü plastik, %12.0’sini metal, %16.5’ini cam ve %11.5’ini de ahşap ambalajlar oluşturmaktadır.

Yıllar itibariyle fleksibl ambalaj folyoları üretimi Tablo 5’de, kağıt ambalaj üretimi Tablo 6’da, karton kutu ambalaj üretimi Tablo 7’de, Oluklu mukavva ambalaj üretimi Tablo 8’de, Plastik ambalaj üretimi Tablo 9, 10, 11, 12, ve 13’de, Metal ambalaj üretimi Tablo 14, 15 ve 16’da, Cam ambalaj üretimi Tablo 17’de gösterilmiştir.

2004 yılı kişi başına tüketim: 1.87 kg. (2000 yılı nüfus tahmini 67.800.000 kişi). Yılda ortalama %1.57 artışla 2004 yılında nüfusun 72.160.000 kişi olduğu tahmin edilmektedir.

2004 yılı kişi başına tüketim : 0.85 kg. (2004 yılı nüfus tahmini 72.160.000 kişi)

Mevcut kapasite: 250.000 ton/yıl

2004 yılı kapasite kullanımı: %57,20

(*) Yalnız KASAD üyelerinin üretimi. Üye dışı olanların üretimi de dikkate alınacak olursa 2004 yılı sonuçlarının %25 daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Elde kesin bir bilgi yoktur.

2004 yılı kişi başına tüketim : 1.98 kg. (2004 yılı nüfus tahmini 72.160.000 kişi)

Kapasite : 2004 yılı 1.447.000 Ton/yıl

Kapasite Kullanımı : %66.14

2004 yılı kişi başına tüketim : 13.18 kg. (2004 yılı nüfus tahmini 72.160.000 kişi)

Diğer ambalaj sektörü gruplarına gelince

• Plastik Ambalajlar

1990 yılında 86 milyon ton olan dünya plastik malzeme tüketimi Plastics Europe’un araştırma verilerine göre 2003 yılında 176 milyon tona çıkmış ve 2004 yılında ise yaklaşık % 5 oranında bir artışla 185 milyon tona çıkması beklenmektedir.

Sektörler bazında plastik kullanımına gelince, dünya plastik tüketimini yönlendiren sektörlerin başında %29 oranla ambalaj sanayi birinci sırada olup bunu %24 ile inşaat sanayi, %9 ile otomotiv, %8 ile elektrik, %7 ile mobilya, %5 ile ev eşyası, %2 ile tarım ve %16 ile diğerleri izlemektedir.

Birinci sırada yer aldığı bildirilen plastik ambalaj sanayi içinde, çok geniş ve büyük bir endüstri kolu olan ambalaj sanayi ülkelerin ekonomileri açısından önemli bir yere sahip bulunmaktadır. Uzmanlara göre ikinci dünya savaşından sonra hızlı bir gelişme gösteren plastik sanayi dışında bilgisayar hariç hızla büyüyen başka bir sektör muhtemelen mevcut değildir.

Bunun sonucunda plastikler ve plastik ambalajlar artık günlük yaşamımızın temel bir parçası haline gelmiştir. Bu başarının anahtarı plastiğin çok yönlü kullanımından kaynaklanmaktadır. Nitekim ambalajlamada plastikler tıbbi ürünler ve ilaçların steril olarak depolanmasından ekmek, et ve sebze gibi gıda maddelerinin raf ömrünü uzatmaya ve hassas teknik ürünlerin hasardan korunmasına kadar çok çeşitli uygulamalarda kullanılmaktadır.

Türk plastik sanayinin dünya plastik sektörü içindeki payı %1,6 düzeyindedir. Rakamsal olarak ifade edecek olursak 2003 yılında takriben 2,8 milyon ton ve 2004 yılında ise bir evvelki yıla nazaran % 6,7 oranında artışla yaklaşık 3 milyon tonu bulmaktadır. Diğer taraftan Türkiye plastik işleme kapasitesi olarak Avrupa’da İspanya’dan sonra altıncı sırada yer almaktadır.

Bu duruma göre Türkiye’nin 2004 yılında plastik işleme kapasitesi 2.989.000 ton olarak gerçekleşmiştir.

Diğer taraftan, 2004 yılında 2.989.000 ton plastik işlenmiş ve 237.000 ton da ithal edilmiştir. Piyasaya arz edilen 3.226.000 ton işlenmiş plastiğin 417.000 tonu ihraç edilmiş ve kalan 2.809.000 tonu da iç piyasaya satılmıştır.

2004 yılı itibariyle Türkiye’de çeşitli amaçlara yönelik plastik ambalaj sektöründe iç Pazar tüketimi 815.000 ton olarak öngörülmektedir. Kişi başına plastik ambalaj tüketiminin giderek artış eğilimi gösterdiği bildirilmektedir. Günümüzde doğrudan ya da dolaylı olarak çeşitli ambalajlarda kullanılan plastik tüketimi kişi başına yaklaşık 11-12 kg’dır. 2004 yılı itibariyle Türkiye plastik ambalaj malzemesi üretiminin ise yaklaşık 867.000 ton olarak gerçekleşmiş olduğu hesaplanmaktadır.

Plastik ambalajda, plastiklerin geri kazanılması, plastiklerle ilgili çevre yasalarının etkileri ve rekabet faktörü dikkate alınarak gelecek 5 yıla kadar yılda % 5 – 6 oranında bir büyüme hızı beklenmektedir. Yapılan tahminlere göre LDPE, LLDPE, HDPE, PP, PVC, PS ve PET ürünlerinde ekonomik göstergelere uygun olarak değişim olacağı öngörülmektedir.

• Metal Ambalajlar

Türkiye’deki çeşitli gıdalar, kişisel bakım ürünleri, boyalar, endüstriyel ürünler, veteriner ürünleri değişik formlarda işlenmiş alüminyum ve teneke gibi metal ambalajlarda pazarlanmaktadır. Son yıllarda metal ambalajların hediyelik eşyaların pazarlanmasında da kullanılması nedeniyle toplam kullanımında artış görülmektedir. 1996 yılında 100.000 ton olan üretim 2004 yılında 401.000 tona ulaşmış bulunmaktadır. (Tablo 9)

• Cam Ambalajlar

Cam ambalajda Türkiye dünya pazarlarında rekabetini sürdürmektedir. Son yıllarda tarımsal ürünlerde işleme oranının düşüklüğü nedeni ile beklendiği şekilde hızlı büyüme gerçekleşememiş bulunmaktadır. Ancak malzemenin yapısına özgü avantajları ile cam ambalaj gıda ve içecek sektöründe yeterince ilgi görmeye devam etmektedir. Genel olarak üretim tekel boyutunda bir üretim grubunca sürdürülmektedir.

(*) Türkiye’de yılda 1,7 milyon ton cam üretimi kapasitesi mevcut bulunmaktadır. Bu kapasitenin yaklaşık 500.000 tonu Anadolu Cam Ambalaj Sanayi A.Ş.’ye aittir.

• Ahşap Ambalajlar

Ağırlıklı olarak yaş meyve ve sebze gibi tarım ürünlerinin ambalajında kullanılan sandıklar işletme içi istifleme ve lojistikte kullanılan standart veya standart dışı paletler, monte ya da demonte edilebilen nakliye sandıkları ve konteynerler bu gruba giren ambalaj malzemeleri olarak kabul edilmektedir.

Toplam 450.000 ton/yıl olduğu tahmin edilen kapasite ile yılda 385.000 ton/yıl çeşitli ahşap ambalaj malzemeleri üretildiği sektör mensuplarınca ifade edilmektedir. Ancak rakamlar kesin değildir.

Uluslar arası kara, deniz ve hava yolu taşımacılığında ISO ve EURO normlarında kullanılma zorunluluğu bulunan palet, sandık ve konteynerlerin uluslararası işbirliği, patent anlaşması ya da ortaklık kurularak üretimi ve kullanımı giderek artış eğilimi göstermektedir.

Ayrıca son yıllarda kullanılmaya başlayan ahşap+oluklu mukavva kombinasyonu, yaş meyve ve sebze sandıkları pazarda etkinliğini sürdürmektedir.

Türkiye’de ambalaj malzemeleri üretiminde kullanılan ham ve yardımcı maddeler ve bunların tedariki hakkında aşağıda özet bilgiler verilmektedir.

Önemli not : Burada belirtilen üretici firmalar önemli sayıdaki üreticilerden sadece bir kısmı olup yerin kısıtlı olması nedeni ile örnek olarak verilmiştir. Daha ayrıntılı listeler Derneğimiz veri bankasında ve Derneğimizce hazırlanmış olan Türkiye Ambalaj Sanayi Katalogu’nda yer almaktadır. Elektronik posta veya faks ile talep edebilirsiniz.

1) Kağıtlar

• Birinci hamur kağıtlar (60-80 gr/m2
• Sülfit ve hutbak kağıtları (22-40 gr/m2 )
• Kraft kağıtları (70-175 gr/m2 )
• Kuşe kağıtları (60-100 gr/m2 )
• Temizlik kağıtları (12-24 gr/m2 )
• Saman fluting (112 gr/m2 ) kağıtlat
• Ekstra fluting (120 gr/m2 ) kağıtlar
• Pergament ve yağ kağıtları (40-60 gr/m2 )
• Sigara kağıtları (18 gr/m2 )

Pergament ve yağ kağıtları ithal edilmekte, diğerleri ise SEKA (özelleştiriliyor), Viking, Toprak Kağıt Mopak , Alkim İpek Kağıt ve çeşitli küçük boyuttaki kağıt tesislerinde üretilmekte olup yerli olarak tedarik edilmektedir.

2) Kartonlar

• Gri kartonlar (220-300 gr/m2 )
• Krome kartonlar (220-350 gr/m2 )
• Bristol ve kuşe kartonlar ( 180-220 gr/m2 )
• Kaplık kartonlar (180-200 gr/m2 )
• Oluklu mukavvalar (mikro, fein, double ve double-double dalga)

Tamamı Seka (özelleştiriliyor), Kartonsan, Olmuksa, Çopikas, Tire Kutsan, Cam-İş, Kombassan, Halkalı Kağıt , Modern Karton, Meteksan, Akasan , Kahraman Maraş, Dentaş, Selkasan, Parteks, Marmara Kağıt, Omkasar, Ompak Oluklu Mukavva gibi büyük ve birçok küçük tesislerde üretilmekte ve yerli olarak temin edilmektedir.

Ayrıca, Duran Ofset, Ekol Ofset, Cem Ofset, Atlas Ofset gibi firmalar da karton üzerine baskı konusunda önde gelen kuruluşlardır.

3) Çimento ve diğer Endüstriyel Ürünler için Kraft Kağıt

Kraft kağıt torba üreticileri : Ciasan Kraft Torba, Işıklar Ambalaj, Ekerler Kağıt Torba

4) Alüminyum folyo ve levhalar

7-220 mikron kalınlıkta yarı sert ve yumuşak folyo ve levhalar Etibank Seydişehir Alüminyum Tesisleri, Standart Alüminyum Sanayi AŞ (eski Nasaş tesisi olup halen çalışmamaktadır), Assan Demir ve Saç Sanayi ve Teko Alüminyum Sanayi AŞ, Al Alüminyum, Korumaz Kardeşler, Abacılar, Teknik Alüminyum, Ak Alüminyum, Konaltaş Alüminyum (alüminyum tüpler), Perfektüp (alüminyum tüpler), Tüpyap Alüminyum (alüminyum tüpler) tesislerinden tedarik edilmektedir.

5) Selofan

Daha önceleri Gemlik Suni İpek Fabrikasında viskon esaslı, nitro selüloz laklı ve saran (PVDC) laklı olarak üretilmekte idi. Ancak ekonomik nedenlerle imalatı tamamen kalkmış olup piyasada bu ihtiyaç için OPP, BOPP ve PET filmler kullanılmaktadır.

6) Polietilenler (PE)

• Linear alçak yoğunlukta olanlar (LLDPE)
• Alçak yoğunlukta olanlar (LDPE)
• Orta yoğunlukta olanlar (MDPE)
• Yüksek yoğunlukta olanlar (HDPE)

Gruplarının ana maddesini teşkil eden granüller kısmen PETKİM tarafından üretilmekte, bakiyesi ise ithal yoluyla tedarik edilmektedir.

Polietilen film üreticileri : Elif Plastik, Komsaş, Naksan Plastik, Korozo, Vatan Plastik, Zirplast, Aksedef Plastik, vb.

PE şişe üreticileri ise : Papiks, Plastfam, Plaş Plastik, Plasay, Stampa, Plaset, Başer Ambalaj, Büyükarpacı Ambalaj.,Çataltepe Plastik, Özler Plasik, Sarten Ambalaj vb. dir.

Varil, bidon üreticileri : Deren, Özler, Plastfam, İzvar

7) Polipropilenler (PP)

• PP Cast filmler
• OPP mono-oriented (tek eksende yönlendirilmiş) filmler
• BOPP bi-oriented (iki eksende yönlendirilmiş) filmler

Granülleri ithal edilmektedir. Film üretimi ise ülkede yapılmaktadır. Spesifik yapıdaki nispeten küçük miktarlardaki filmler ithal edilmekte , önemli miktarda BOPP ise ihraç edilmektedir. En büyük üretici Polinas’ı , Süperfilm, Bak Ambalaj Grubu - Polibak , Sümer Plastik ve Altunoğlu Plastik, Gediz Ambalaj (oluklu plastik levha), As Plastik, Büyükarpacı Ambalaj, Ahsen Plastik, Yömser Ambalaj, Uzunyol Ambalaj, Yenipak Ambalaj gibi diğerleri izlemektedir.

8) Polivinil klorür (PVC)

Granülü ithal edilmektedir. Granülden film, levha ve şişe üretimi yerli olarak çok sayıda üretici tarafından gerçekleştirilmektedir.

Belli başlı üreticiler:

          8.1. Film Üreticileri

Rotopak, Korozo, Naksan Plastik, Vatan Plastik, Zirplast, Farmamak, Sezersan, Delta Plastik

          8.2. Levha Üreticileri

Delta Plastik, Farmamak, Plasko Plastik Sanayi, Öz Yıldırım Plastik

          8.3. Şişe Üreticileri

Plaş Plastik, Çataltepe Plastik, Plastkom, Plasay, Ase Plastik

          8.4. Muhtelif Kutular ve Kaplar

Armasan (ayrıca PET,PP), Görsel Plastik, Işık Plastik, Modern Ambalaj, Özge Plastik, Eminiş Ambalaj

9) Polistiren (PS)

Antişok polistiren granülü kısmen Başer Petrokimya ve PETKİM tarafından üretilmektedir ve genelde ülke ihtiyacı ithalatla karşılanmaktadır. PS levha yerli üretilmekte, filmler ise Yömser Ambalaj tarafından üretilmekte ancak gerekli olduğu takdirde ithal de edilmektedir.

Önemli levha üreticileri Başer Ambalaj, Huhtamaki-Istanbul , Teknik Plastik, As Plastik, Ankara Lider Plastik, Altınoğlu Plastik ve Yömser Ambalaj firmalarıdır.

Şişe üretimi Plaş Plastik, Mak Plast, Plassan Grubu, Has Plastik, Seri Plastik ve diğer firmalar tarafından yapılmaktadır.

PS köpük üretimi ise Erze, Linpac, Maripak, Storopack Ontet ve Özgür Atermit vdğ tarafından yapılmaktadır.

10) Poliester (PET, PETP)

Granüller ve 8-10 mikron kalınlıkta filmler (Yömser hariç) tamamen ithal edilmekte, şişe üretimi ise preform ve daha sonra şişe olarak tamamen ülkemizde üretilmektedir.

Plastkom, Papiks, Sarten, Plaş, Watertek Ambalaj (PC şişeler) şişe olarak üretim yaparken Farmamak, Tarkan Plastik, Eminiş Ambalaj, Kor-Mag levha olarak üretmektedirler.

11) Poliamid (PA)

PA granülü, bağlayıcı ve PE granülü ithal edilerek PA/PE koeks filmler yerli olarak Saran Plastik, Aksedef Plastik tarafından üretilmektedir. OPA filmler ithal edilmekte, diğer laminasyonlar ise ülkemizde yapılmaktadır.